And Dağları'nda 2000 Metre Yükseklikte Eşsiz Bir 'Dikey Şehir': Sewell
Şili'nin görkemli And Dağları'nın 2 bin metre rakımında konumlanan tarihi Sewell madenci kasabası, kendine özgü mimarisi ve zorlu coğrafi koşullarıyla adeta bir 'dikey şehir' görünümünü sergiliyor. 1905 yılında kurulan ve bir zamanlar 15 bin kişiye ev sahipliği yapan bu benzersiz yerleşim, günümüzde sanayi tarihi açısından önemli bir miras olarak öne çıkıyor. Sewell'in en dikkat çekici özelliği ise, düz arazi üzerine kurulu kentlerin aksine, dik yamaçlara kurulmuş olması ve araç trafiğine kapalı bir yaşam alanı sunmasıdır.
Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü (UNESCO) tarafından da tescillenen Sewell'in kentsel dokusu, araç yollarının yerini binlerce merdivenin aldığı bir yaşam biçimi üzerine kurulmuş. Kasabanın ana ulaşım ağı, merkezi bir merdiven sistemi ve bu sisteme bağlı köprüler ile geçitlerden oluşuyor. Bu sayede hem dikey yerleşim sorunu aşılmış hem de sakinlerin birbirine ulaşımı kolaylaştırılmış. Kasabanın dış dünya ile bağlantısı ise büyük ölçüde Rancagua şehrine uzanan tek bir demiryolu hattı üzerinden sağlanmış. Temel ihtiyaçların, malzemelerin ve personelin taşınması bu tren hattı aracılığıyla gerçekleştirilmiş.
ABD merkezli Braden Copper Company tarafından, dünyanın en büyük yeraltı bakır madenlerinden biri olan El Teniente'nin yanı başında kurulan Sewell'de, binalar sadece konut işlevi görmüyor. Yeşil, sarı, kırmızı ve mavi gibi canlı renklere boyanmış ahşap yapılar, hem yaşam alanları hem de kamu hizmetleri ve sosyal aktiviteler için çok amaçlı olarak tasarlanmış. Bu renkli mimari, zorlu iklim koşullarına ve izolasyona rağmen kasabaya kendine has bir kimlik kazandırmış. UNESCO raporlarına göre, bölgedeki aşırı soğuk, yoğun kar yağışı ve izolasyonun yanı sıra, ahşap yapılar nedeniyle çıkan yangın riskine karşı binaların sürekli ve detaylı bir bakım gerektirdiği belirtiliyor. Bu durum, yerleşimin sürdürülebilirliği açısından önemli bir zorluk teşkil etmiş.
Sewell'deki yerleşim modeli, Brezilya'daki sanayi tesislerinin çevresinde kurulan şirket köylerine benzerlik gösterse de, And Dağları'nın dik yamaçlarına dikey olarak inşa edilmesiyle onlardan ayrılıyor. Üretim, konut ve sosyal hizmetlerin tek bir merkezde toplanması fikri benzer olsa da, Sewell'in coğrafi konumu ona eşsiz bir karakter kazandırmış. Zamanla maden şirketinin çalışanlarını daha düz arazideki Rancagua şehrine taşıma kararı almasıyla Sewell'in yerleşim fonksiyonu azalarak sona ermiş. Buna rağmen, kasabanın tarihi çekirdeği korunmuş ve UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne dahil edilerek gelecek nesillere aktarılması sağlanmış. Günümüzde madencilik faaliyetlerinin bir kısmının devam ettiği ve korunan alanların bakımı sürdürüldüğü bu bölge, kontrollü turlar aracılığıyla ziyaretçilere açılarak turizm potansiyeli de değerlendiriliyor.
