Arizona Çölünde 8 Araştırmacı, Kilitli Fanusta Nefes Kavgası Verdi
ABD'nin Arizona eyaletindeki çöl ortasında, dış dünyadan tamamen izole edilmiş dev bir cam ve çelik yapı içinde 8 araştırmacının yaşam mücadelesi, bilim tarihinin en unutulmaz deneylerinden birine dönüştü. 1991 yılında başlayan ve 'Biosphere 2' adı verilen bu proje, insanlığın kendi kendine yetebilen kapalı bir ekosistemde ne kadar süre yaşayabileceğini test etmeyi amaçlıyordu. Ancak beklenmedik gelişmeler, deneyin seyrini tamamen değiştirdi ve katılımcıları zorlu bir nefes alma savaşına sürükledi.
Yaklaşık 2 bin metrekarelik geniş bir alana inşa edilen Biosphere 2, içerisinde beş farklı biyo-bölgeyi barındırıyordu: Tropikal yağmur ormanı, okyanus, mercan resifi, savana ve çöl. Bu karmaşık yapıda araştırmacılar, sadece barınma ve yaşam alanlarına sahip olmakla kalmadı, aynı zamanda kendi gıdalarını üretecekleri tarım alanları da bulunuyordu. Temel prensip, dışarıdan hiçbir destek almadan, içerideki kaynakları geri dönüştürerek sürdürülebilir bir yaşam kurmaktı. Hava ve suyun yeniden işlenmesi, atıkların yönetilmesi ve besin döngüsünün sağlanması bu deneyin merkezindeydi.
Deneyin ilerleyen ayları, hesaplanamayan bir sorunla yüzleşti. Başlangıçta normal atmosferik seviyede, yani yüzde 21 oranında olan oksijen seviyesi, 16 ay gibi kısa bir sürede yüzde 14,2'ye kadar düştü. Bu durum, deniz seviyesinden yaklaşık 4 bin metre yükseklikte bir dağ zirvesinde solumaya eşdeğerdi. Oksijenin bu denli azalması, araştırmacılarda şiddetli yorgunluk, nefes darlığı ve uyku bozuklukları gibi ciddi sağlık sorunlarını tetikledi. Kapalı bir sistemde tüketilen oksijenin karbondioksite dönüşerek havada birikmesi beklenirken, ölçümler bu döngünün sağlıklı işlemediğini gösteriyordu.
Bilim insanları, bu oksijen kaybının ardında yatan iki temel nedeni tespit etti. Birincisi, tarım alanlarındaki bitki büyümesini hızlandırmak amacıyla toprağa eklenen yoğun organik gübrelerdi. Topraktaki mikroorganizmalar bu gübreleri parçalarken, beklenenden çok daha fazla oksijen tüketiyor ve karbondioksit salıyordu. İkinci ve daha şaşırtıcı neden ise, oluşan karbondioksitin havada kalmayıp, yapıyı oluşturan beton duvarlarla etkileşime girmesiydi. Betonun içerdiği kalsiyum mineralleri, karbondioksitle reaksiyona girerek onu kireç taşına dönüştürdü ve böylece atmosferdeki karbondioksit miktarı kontrol altında tutulurken, oksijenin tükenmesine engel olunamadı. Hayati tehlike beliren bu durum karşısında, deneyin 'tamamen kapalı sistem' kuralı esnetilerek Ocak 1993'te dışarıdan saf oksijen pompalandı. Bu müdahale sayesinde araştırmacılar, 26 Eylül 1993'te 2 yıllık deney süresini tamamlayarak yapıyı terk edebildiler. Günümüzde Biosphere 2, insanlı deneyler için kullanılmasa da, iklim ve yer bilimleri alanında önemli araştırmaların yapıldığı küresel bir laboratuvar olarak faaliyetlerine devam etmektedir.
