Çin'in Gözbebeği Hotan Nehri Yeşim İçin Koruma Altında
Çin'in Sincan Uygur Özerk Bölgesi'nin derinliklerinde yer alan ve eşsiz nefrit (yeşim taşı) yataklarıyla ünlü Hotan Nehri, artan talep ve kontrolsüz madencilik faaliyetleri nedeniyle önemli bir koruma altına alındı. Binlerce yıldır Çin kültüründe kutsal kabul edilen ve "kraliyet mücevheri" olarak anılan yeşim taşının gramının altının değerini aşması, bölgedeki ticari madencilik faaliyetlerinin durdurulmasına ve mevcut lisansların iptal edilmesine yol açtı. Yetkililer, nehrin doğal yapısını ve ekosistemini koruma altına alarak, bölgede kapsamlı bir rehabilitasyon sürecini başlattı.
Binlerce yıllık Çin medeniyetinin ayrılmaz bir parçası olan ve erdemin sembolü olarak görülen nefrit taşı, günümüzde Çin'de yaklaşık 30 milyar dolarlık devasa bir pazar hacmine ulaşmış durumda. Hotan Nehri ve bu nehri besleyen Beyaz ve Siyah Yeşim nehirleri, sularının içinde barındırdığı büyük ve saf nefrit bloklarıyla tanınıyor. Bu değerli taşların yoğunluğu, nehir yatağını adeta bir hazineye dönüştürüyor. Bölge halkının ifadelerine göre, nadir bulunan ve yüksek kalitedeki tek bir nefrit parçasının değeri, yaklaşık 212 bin Amerikan dolarına, yani 1 milyon Çin yuanına ulaşabiliyor. Bu durum, nehir kenarında yaşayanlar için önemli bir geçim kaynağı oluştururken, aynı zamanda taşın değerini de katbekat artırıyor.
Tarihsel süreçte bölgedeki Uygur halkı tarafından büyük bir ekonomik değer atfedilmeyen nefrit yatakları, 1990'lı yıllarda Çin'in doğu bölgelerindeki artan talep ile birlikte büyük bir ekonomik dönüşüm yaşadı. "Yeşim hücumu" olarak adlandırılan bu dönemde, nehrin zenginlikleri adeta akın akın çıkarılmaya başlandı. Nehrin gram fiyatının altını geride bırakması, bu ilgiyi daha da körükledi. Ancak bu yoğun ve kontrolsüz çıkarım süreci, nehir yatağındaki değerli rezervlerin hızla tükenmesine ve bölgenin hassas ekolojik dengesinin ciddi zararlar görmesine neden oldu. Doğal yapının bozulması, gelecekteki kaynaklar açısından ciddi endişeler doğurdu.
Uluslararası Gemoloji Derneği (IGS) uzmanları, piyasada "yeşim" olarak bilinen iki farklı mineral türü olduğunu vurguluyor. Hotan bölgesinde binlerce yıldır çıkarılan ve kullanılan türü "nefrit" olarak adlandırılırken, 18. yüzyılda Myanmar'dan Çin'e getirilen ve günümüzde de yaygın olarak bilinen türü ise "jadeit" olarak tanımlanıyor. Hotan nefritinin en belirgin özelliği, asbest ile yapısal benzerlik gösteren ancak insan sağlığı açısından herhangi bir risk taşımayan, son derece dayanıklı ve lifli bir yapıya sahip olması. Bu eşsiz fiziksel özellikleri, onu diğer benzer taşlardan ayırıyor ve değerini daha da artırıyor. Ancak bu değerli taşların çıkarılması sırasında kullanılan ağır iş makineleri ve yoğun kazı çalışmaları, nehir çevresindeki vaha ekosistemine telafisi zor zararlar verdi.
Artan rezerv tükenmesi endişeleri ve ağır iş makinelerinin bölgedeki hassas vaha ekosistemine verdiği tahribat üzerine, Sincan Özerk Bölgesi hükümeti radikal bir karar aldı. 2007 yılından itibaren Hotan Nehri boyunca tüm ticari kazı ruhsatları iptal edildi. Yetkililer tarafından yapılan açıklamalarda, bölgedeki ekosistemin kendini yenileyip toparlanana kadar bireysel ve ticari düzeydeki tüm madencilik faaliyetlerinin geçici olarak durdurulduğu belirtildi. Gelecekte yapılması planlanan çalışmaların ise yalnızca sıkı devlet denetimi altında, belirlenmiş kurallar çerçevesinde ve "düzenli" bir şekilde yürütüleceği ifade edildi. Bu kararla, hem nehrin doğal mirasının korunması hem de gelecekteki nesiller için bu değerli kaynağın sürdürülebilirliğinin sağlanması hedefleniyor.
