Fare Kuyruklarına Ödenen Para, Vebayı Önlemek Yerine Sorunu Büyüttü
1902 yılında, Vietnam'ın Hanoi kentinde, o dönemin Fransız kolonyal yönetimi tarafından veba salgınının önlenmesi amacıyla başlatılan bir fare avı kampanyası, tarihin en ilginç ve ironik başarısızlıklarından biri olarak yeniden gündeme geldi. Bu dikkat çekici uygulama, ekonomik teşviklerin beklenmedik sonuçlar doğurabileceğini gösteren çarpıcı bir örnek teşkil ediyor.
Veba salgınının yayılmasını engellemek ve şehirdeki fare popülasyonunu kontrol altına almak amacıyla hayata geçirilen bu programda, yetkililer halka fareleri yok etmeleri için bir teşvik sunmaya karar verdi. Kanalizasyon sisteminde hızla çoğalan ve halk sağlığı için tehdit oluşturan farelerin imhasını özendirmek adına, teslim edilen her fare kuyruğu başına sembolik bir miktar ödeme yapılması kararlaştırıldı. Bu uygulamanın temel mantığı, farelerin tamamını toplamanın getireceği lojistik zorlukları aşmak ve süreci daha pratik hale getirmekti.
Ancak, bu yenilikçi gibi görünen çözüm, kısa sürede beklenmedik bir biçimde tersine döndü. Bilimsel bir dergide yayımlanan güncel bir araştırmaya göre, kampanya süresince yetkililere tam 55 milyondan fazla fare kuyruğu teslim edildi. Bu sayısal başarı, ilk bakışta kontrolün sağlandığı izlenimini verse de, gerçekte şehirdeki fare sorununun çözülmesinde hiçbir işe yaramadı. Hatta, bu durum fare popülasyonunda gözle görülür bir azalmaya yol açmadı.
Yapılan detaylı incelemeler sonucunda, ödül sisteminden sürekli gelir elde etmeyi amaçlayan bazı kişilerin, yakaladıkları farelerin yalnızca kuyruklarını kestikleri ve farelerin kendilerini tekrar doğal ortama saldıkları ortaya çıktı. Serbest bırakılan bu kuyruksuz farelerin üreme döngüsüne devam etmesi, başlangıçta hedeflenen popülasyon kontrolünü tamamen işlevsiz hale getirdi. Bu durum, ekonomik teşviklerin bazen sorunu çözmek yerine daha da karmaşık hale getirebileceği 'Kobra Etkisi' olarak bilinen olgunun en belirgin tarihsel örneklerinden biri olarak kabul ediliyor. Araştırmacılar, dünya genelinde benzer şekilde tasarlanmış ve denetimi yetersiz finansal teşvik programlarının, sıklıkla hedeflenenin tam tersi sonuçlar doğurabildiğini vurguluyor.
