ABD'den Çinli Teknoloji Devlerine Erteleme: Yapay Zeka ve Çip Şirketleri Kara Listeden Çıktı
Amerika Birleşik Devletleri'nin, ulusal güvenlik açısından risk taşıdığı değerlendirilen yapay zeka girişimleri ve bellek çipi üreticileri başta olmak üzere yüzlerce Çinli şirketi ticaretinin kara listesine dahil etme planını ertelediği öğrenildi. Bu erteleme kararının, Pekin yönetimi ile olan diplomatik ve ticari ilişkilerde olası bir gerilim artışının önüne geçme stratejisinin bir parçası olduğu belirtiliyor. Konuya yakın kaynaklardan elde edilen bilgilere göre, DeepSeek adlı yapay zeka şirketi ve CXMT adlı bellek çipi üreticisi gibi önde gelen firmaların yanı sıra 100'den fazla şirketin, geçtiğimiz yıl içerisinde ABD Ticaret Bakanlığı'nın 'Varlık Listesi' olarak bilinen ticari kara listesine eklenmesi bakanlıklar arası bir komite tarafından onaylanmış durumdaydı. Ancak, mevcut yönetimin Çin ile doğrudan bir çatışmadan kaçınma politikası, bu kararların resmiyet kazanmasını engelledi.
Yapay zeka teknolojileri alanında, özellikle düşük maliyetli modelleriyle dikkat çeken DeepSeek, ABD'nin yakın merceğinde bulunuyor. Geçtiğimiz yıl üst düzey bir ABD Dışişleri Bakanlığı yetkilisinin açıklamalarına göre, bu girişimin Çin'in askeri ve istihbarat faaliyetlerini desteklediği ve aynı zamanda gelişmiş Amerikan çip teknolojilerine yasa dışı yollarla ulaşmak için Güneydoğu Asya'da paravan şirketler kullandığına dair ciddi iddialar mevcut. Bu endişeler, sadece devlet düzeyinde kalmayıp özel sektöre de sıçramış durumda. Yapay zeka şirketi Anthropic, DeepSeek ve benzeri iki Çinli teknoloji laboratuvarının, kendi yapay zeka modellerini geliştirmek amacıyla Anthropic'in Claude AI platformundan izinsiz veri ve yetenek sızdırdığını rapor etti. Benzer şekilde, önde gelen yapay zeka kuruluşu OpenAI da Amerikan Kongresi üyelerini, DeepSeek'in kendi modellerini hedef aldığı konusunda uyardı. Çin'in en büyük bellek çipi üreticisi ChangXin Memory Technologies (CXMT) ise daha önce ABD Savunma Bakanlığı tarafından 'Çin askeri şirketi' olarak tanımlanmıştı ve Ticaret Bakanlığı'nın şirketi kara listeye alma değerlendirmesinin bir yılı aşkın süredir devam ettiği biliniyor.
ABD'nin Çin'e uyguladığı ticaret ambargosu, kara listeye alınan şirketlerin ABD'den mal, yazılım ve teknoloji ithal etmesini önemli ölçüde kısıtlıyor. Bu şirketlerin özel bir lisans alması gerekiyor ki bu lisans başvuruları da genellikle olumsuz sonuçlanıyor. DeepSeek ve CXMT yetkililerine mesai saatleri dışında ulaşılamazken, listelemelerden sorumlu Ticaret Bakanlığı Sanayi ve Güvenlik Bürosu (BIS) konuyla ilgili sessizliğini koruyor. BIS'in genel açıklaması ise, 'Kötü niyetli aktörlerle mücadele etmek için Varlık Listesi dahil olmak üzere birçok politika ve yaptırım aracını etkin bir şekilde kullanıyoruz' şeklinde oldu. ABD ve Çin arasındaki rekabet, teknoloji, ticaret ve ulusal güvenlik gibi kritik alanlarda yoğun bir şekilde devam ediyor. Washington yönetimi, Pekin'i teknolojik ve ekonomik olarak sınırlamak amacıyla gümrük vergileri ve ihracat kısıtlamaları gibi çeşitli araçlar kullanırken, Çin de savunma, otomotiv ve çip sektörlerinin ihtiyaç duyduğu nadir toprak elementleri üzerindeki hakimiyetini koruyarak karşılık veriyor. Stratejik ve Uluslararası Çalışmalar Merkezi'nden (CSIS) küresel tedarik zinciri uzmanı Philip Luck, ABD'nin ekim ayından bu yana Varlık Listesi'ne yeni bir şirket eklemediğine dikkat çekerek, bunun son on yılın en uzun duraklama dönemi olduğunu belirtti. Luck, bu durumun Amerikan teknolojisinin potansiyel olarak ABD'ye karşı kullanılabilecek aktörlerin eline geçme riskini artırdığını vurguladı.
Eski bir Ticaret Bakanlığı yetkilisi olan Kevin Kurland, ABD'nin ekim ayından beri yeni şirket eklememesinin, ticaret politikasının ulusal güvenlik üzerindeki etkisini gölgelediği yönünde eleştirilerde bulundu. Kaynaklardan alınan bilgilere göre, geçtiğimiz eylül ayında Polonya'da ele geçirilen Rus insansız hava araçlarının (İHA) tedarikinde rol oynayan birçok Çinli şirketin de listeye dahil edilmesinin planlandığı ancak bu planların ertelendiği aktarıldı. Bu tür şirketlerin kamuoyuna duyurulmasının, tedarik zincirindeki diğer aktörlerin de durumu fark etmesi açısından kritik öneme sahip olduğu belirtildi. Başka bir kaynak ise, Çin üniversitelerine kısıtlanmış Nvidia çiplerini satan onlarca Çinli şirketin de ulusal güvenlik riski taşıdığı tespit edilmesine rağmen kara listeye alınmadığını ifade etti. Çin ordusu için insansız hava araçları ve robot köpekler üreten firmaların da hedef listesinde yer aldığı ancak benzer şekilde listelemelerin ertelendiği kaydedildi. İddialara göre, Sanayi ve Güvenlikten Sorumlu Ticaret Bakanlığı Müsteşarı Jeffrey Kessler, iki ülke arasındaki diplomatik gerilimi azaltma hedefiyle, 2025'in sonlarına kadar Çinli firmaların listelenmesini askıya almış durumda. Bu erteleme kararları, ikinci bir Trump yönetiminde Sanayi ve Güvenlik Bürosu'nda (BIS) yaşanan daha geniş çaplı bir kurumsal eylemsizliğin de bir göstergesi olarak yorumlanıyor. Örneğin, BIS geçtiğimiz yılın başlarında, eski Başkan Joe Biden döneminde yürürlüğe giren ve ABD menşeli yapay zeka çiplerine küresel erişimi düzenleyen yönetmelikte değişiklik yapacağını duyurmuştu. Ancak aradan geçen zamana rağmen yeni bir düzenleme yayınlanmadığı gibi mevcut düzenlemenin de etkin bir şekilde uygulanmadığı görülüyor. Bu durum, çiplerin Çin dışındaki paravan Çinli şirketlere ihraç edilmesine yönelik önemli bir yasal boşluk oluşturuyor. Bir şirketin kara listeye alınması süreci, Ticaret, Savunma, Enerji, Dışişleri ve bazen de Hazine bakanlıklarından yetkililerin katıldığı ortak bir komite tarafından yürütülüyor. Ancak kaynaklar, komitenin onayladığı şirketlerin Ticaret Bakanlığı bünyesinde bekletildiğini belirtiyor. Gelişmiş yarı iletken üretimi, çip üretim ekipmanları ve yapay zeka modellemesi alanlarında faaliyet gösteren en az 75 Çinli şirketin komite onayından geçtiği ancak hala kara listeye eklenmeyi beklediği ifade ediliyor.
