AYM'den Kitap Toplatma Kararlarına Veto: İfade Özgürlüğü İhlali
Anayasa Mahkemesi (AYM) Genel Kurulu, gazeteci-yazar Hasan Cemal, Yavuz Ekinci ve Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) gibi çeşitli başvuru sahiplerini ilgilendiren kitap, dergi ve broşürlere yönelik toplatma kararlarını kapsamlı bir şekilde değerlendirdi. Yapılan incelemeler sonucunda Mahkeme, bu tür yayınların toplatılmasına yönelik alınan kararların yanı sıra, ilgili eserlerin basım, dağıtım, satış ve çoğaltılmasını yasaklayan tedbirlerin, temel hak ve özgürlükler arasında yer alan ifade özgürlüğü ve basın özgürlüğünü ciddi şekilde ihlal ettiğine hükmetti. AYM, söz konusu müdahalelerin, Anayasa'nın 13. maddesinde güvence altına alınan kanunilik ilkesine uygunluk taşımadığı sonucuna vardı.
Mahkeme kararında, başvurucuların eserleri hakkında verilen toplatma kararlarının zaman içinde kalıcı hale gelebildiği ve bu durumun, adli soruşturmalar veya kovuşturmalardan bağımsız olarak uygulandığı vurgulandı. AYM, bu tür kararların geçici bir tedbir niteliğinden çıkarak, eserlerin fiilen ortadan kaldırılmasıyla eşdeğer bir etki yaratan nihai bir yaptırıma dönüştüğünü tespit etti. Bu durum, yayınların içeriği nedeniyle toplumun bilgiye erişim hakkını kısıtladığı ve ifade özgürlüğünün temel amacına aykırı bir sonuç doğurduğu şeklinde yorumlandı. Mahkeme, toplatma kararlarının içeriğin değerlendirilmesi yerine, yayınların varlığını sonlandırmaya yönelik bir araç olarak kullanıldığını belirtti.
AYM'nin ele aldığı başvurular arasında, Cumhuriyet Halk Partisi'nin 2020 yılında kamuoyuna sunduğu “21 Soruda FETÖ’nün Siyasi Ayağı” başlıklı kitabına yönelik alınan toplatma ve yasaklama kararı da bulunmaktaydı. Bu kitap, dönemin CHP Genel Başkanı'nın Türkiye Büyük Millet Meclisi'ndeki bir grup toplantısında yaptığı konuşmanın ardından yayınlanmıştı. Ankara Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından kitapta yer alan bazı ifadeler gerekçe gösterilerek bir soruşturma başlatılması ve kitabın toplatılması talebinde bulunulmuştu. Ankara 5. Sulh Ceza Hâkimliği de bu talepler doğrultusunda kitabın toplatılmasına, ayrıca basım, dağıtım ve satışının yasaklanmasına karar vermişti. AYM, bu kararın ifade özgürlüğü üzerindeki etkisini mercek altına aldı.
Ayrıca, gazeteci ve yazarların eserleri de AYM'nin gündemindeydi. Bu kapsamda, Hasan Cemal’in “Çözüm Sürecinde Kürdistan Günlükleri” ve “Delila Bir Genç Kadın Gerillanın Dağ Günlükleri” isimli kitapları ile Yavuz Ekinci’nin “Rüyası Bölünenler” adlı eseri incelendi. Mahkeme, bu bireysel başvurularla birlikte, çeşitli yayınevlerine ait farklı kitaplar, “Boyun Eğme” isimli derginin bir sayısı, “XWEBUN” gazetesinin bazı nüshaları ve Halkların Demokratik Partisi (HDP) tarafından hazırlanan broşürlere ilişkin verilmiş toplatma kararlarını da değerlendirme kapsamına aldı. AYM, bu yayınlara yönelik uygulanan toplatma kararlarının ifade özgürlüğü üzerindeki olumsuz etkilerini değerlendirerek, ilgili mahkemelere yeniden yargılama yapılması talimatını verdi ve başvuruculara manevi tazminat ödenmesine hükmetti.
