Barajların Yıkılması Doğayı Yeniden Canlandırdı: Somonlar Binlerce Kilometre Geri Döndü
Amerika Birleşik Devletleri'nde, yaklaşık bir asırdır somon balıklarının göç rotalarını engelleyen dört büyük hidroelektrik barajının ortadan kaldırılması, bölgedeki ekosistemde şaşırtıcı derecede hızlı bir canlanmaya yol açtı. Klamath Nehri'nin daha önce erişilemeyen bölümlerine, barajların yıkılmasından sadece ikinci göç sezonunda 13 binden fazla Chinook somonu geri döndü. Yapılan yeni bir bilimsel çalışma, balıkların, barajların kaldırılmasının ardından tarihi yaşam alanlarının yüzde 88'lik devasa bir bölümünü yeniden kullanmaya başladığını ortaya koyuyor. Bu araştırma, dünya genelinde tamamlanmış en büyük baraj kaldırma projesinin ekolojik etkilerine dair ilk kapsamlı sonuçları gözler önüne seriyor.
Oregon ve California eyaletleri sınırları içinde yer alan Klamath Nehri üzerinde bulunan J.C. Boyle, Copco 1, Copco 2 ve Iron Gate isimli dört hidroelektrik barajı, 2023-2024 yılları arasında gerçekleştirilen büyük bir restorasyon projesiyle ortadan kaldırıldı. Bu devasa operasyonun son aşamaları Ekim 2024'te tamamlandı. Barajların yıkılmasıyla birlikte, göçmen balık türlerinin tam 100 yılı aşkın bir süredir ulaşamadığı, toplamda 640 kilometreden daha uzun bir nehir ve ona bağlı yan kollar yeniden doğal akışına kavuştu. Bilim dünyası, balıkların bu yeni açılan alanlara adapte olup geri dönmesinin zaman alabileceği yönünde tahminlerde bulunurken, elde edilen ilk veriler bu beklentilerin çok daha hızlı gerçekleştiğini gösterdi.
Barajların kaldırıldığı 2024 yılı içerisinde, eski baraj noktalarını geçerek nehrin daha yukarı kesimlerine ulaşmayı başaran Chinook somonlarının sayısı 7 bin 742 olarak kaydedildi. Ancak bu rakam, bir yıl sonra dramatik bir artış gösterdi. 2025 göç sezonunda, aynı kontrol noktasını aşan Chinook somonu sayısı 13 bin 310'a fırladı. Bu sayı, söz konusu yıl Klamath Nehri havzasına dönen tüm Chinook somonlarının yaklaşık yüzde 19'luk önemli bir oranına denk geliyor. İki göç sezonu boyunca eski barajların bulunduğu noktaların ötesine geçen toplam somon sayısı ise 21 bini aşarak dikkat çekici bir başarıyı simgeliyor.
Ancak en çarpıcı bulgu, balıkların ulaştığı mesafe ve kapladığı alan oldu. Araştırmacılar, Chinook somonlarının yalnızca iki göç mevsiminde, geçmişte yaşadıkları bilinen bölgelerin yüzde 88'ini yeniden mesken tutmaya başladıklarını belirledi. Balıklar, Klamath ve Link nehirleri boyunca ve bu nehirlere bağlanan 11 farklı yan kol üzerinde toplam 345 kilometrelik bir alanı kapsayacak şekilde yayıldı. Hatta bazı somonların, denize olan uzaklıkları 580 kilometreyi aşan noktalara ve deniz seviyesinden yaklaşık 1.250 metre yükseklikteki alanlara kadar ulaşabildiği tespit edildi. Bu yolculuk sırasında balıkların, güçlü nehir akıntılarını aşmak, mevcut barajlardaki geçiş sistemlerini kullanmak ve yaklaşık 40 kilometre uzunluğundaki Upper Klamath Gölü'nü geçmek gibi çeşitli zorlukların üstesinden geldiği belirtildi. Araştırmacılar ayrıca, bu yeniden açılan doğal yaşam alanlarına coho somonu, steelhead ve Pasifik taşemeni gibi diğer balık türlerinin de geri döndüğünü gözlemledi. Uzmanlar, bu sonuçların, büyük ölçekli fiziksel engellerin nehir ekosistemlerinden kaldırılması durumunda, doğanın kendini beklenenden çok daha hızlı bir şekilde iyileştirip yenileyebileceğini açıkça ortaya koyduğunu vurguluyor.
