Vatandaşın Cüzdanından En Çok Ne Çıkıyor: Barınma ve Ulaşım Başı Çekti
Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) tarafından açıklanan 2025 yılı Hanehalkı Bütçe Araştırması sonuçları, vatandaşların bütçelerinde hangi harcama kalemlerinin ağırlıkta olduğunu gözler önüne serdi. Yapılan detaylı analizlere göre, Türkiye genelindeki hanelerin tüketim amaçlı yaptığı harcamalarda en büyük dilimi yüzde 29,3 ile konut ve kira giderleri oluşturdu. Bu oran, geçen yıla kıyasla konut harcamalarındaki artışa işaret ediyor. Konut ve kirayı, toplamda yüzde 20,5'lik pay ile ulaşım harcamaları takip ederken, üçüncü sırada ise yüzde 17,3'lük oranla gıda ve alkolsüz içecekler yer aldı. Bu veriler, temel ihtiyaçların başında gelen barınma ve beslenmenin yanı sıra, mobilite ihtiyacının da vatandaşların mali yapısı üzerindeki önemli etkisini gösteriyor. Öte yandan, toplam tüketim harcamaları içerisinde en düşük paya sahip olan kalemler ise sigorta ve finansal hizmetler (yüzde 0,8), eğitim hizmetleri (yüzde 1,8) ve sağlık harcamaları (yüzde 2,2) olarak belirlendi. Bu durum, zorunlu harcamaların önceliğini ve diğer hizmetlere ayrılan kaynağın sınırlılığını ortaya koyuyor.
Araştırma, gelir düzeyine göre farklılık gösteren harcama eğilimlerini de ortaya koydu. En yüksek gelir grubunu oluşturan hanelerin (en üst yüzde 20'lik dilim), toplam harcamalarının yüzde 25'ini ulaşıma, yüzde 25,7'sini konut ve kiraya, yüzde 12,4'ünü ise gıda ve alkolsüz içeceklere ayırdığı görüldü. Bu grubun harcama öncelikleri daha dengeli bir dağılım sergilerken, yaşam standartlarının yükselmesiyle birlikte ulaşım gibi hizmetlere daha fazla kaynak ayırabildikleri gözlemlendi. Buna karşılık, en düşük gelir grubundaki haneler (en alt yüzde 20'lik dilim) bütçelerinin neredeyse yarısını barınma ve temel gıda ihtiyaçlarına yönlendirdi. Bu kesimde konut ve kira giderleri toplam harcamaların yüzde 38,7'sini oluştururken, gıda ve alkolsüz içecekler harcamaları yüzde 29,2'ye ulaştı. Ulaşım harcamalarına ise yalnızca yüzde 8,6'lık bir pay ayrılabilmesi, düşük gelirli hanelerin temel ihtiyaçlarını karşılama konusundaki zorluklarını ve mobilite kısıtlamalarını açıkça ortaya koyuyor.
Hanehalklarının temel gelir kaynaklarına göre yapılan analizler de farklılaşan harcama alışkanlıklarını gözler önüne seriyor. Ücret ve maaş geliriyle geçimini sağlayan haneler, toplam harcamalarından yüzde 26,4'ünü konut ve kiraya, yüzde 16'sını gıdaya ve yüzde 21,9'unu ulaşıma ayırıyor. Bu grup için de konut ve ulaşım önemli kalemler olmaya devam ediyor. Diğer yandan, müteşebbis geliri elde eden hanelerde ise konut ve kira harcamaları yüzde 25,5, gıda harcamaları yüzde 17 ve ulaşım harcamaları yüzde 25,9 oranında gerçekleşti. Gelir türü ne olursa olsun, barınma ve ulaşımın vatandaşların bütçelerinde önemli bir yer tuttuğu bu verilerle sabitlenmiş oluyor. Bu durum, genel ekonomik koşulların ve yaşam maliyetinin hanehalkları üzerindeki baskısını teyit niteliğinde.
Hanehalkı büyüklüğü de harcama dağılımında belirleyici bir faktör olarak öne çıkıyor. Tek kişilik haneler, bütçelerinin yüzde 41'ini konut ve kiraya ayırarak en yüksek oranı kaydetti. Bu grubun gıda harcamaları yüzde 14,3, ulaşım harcamaları ise yüzde 14,4 seviyesinde gerçekleşti. Bu durum, yalnız yaşayan bireylerin barınma maliyetinin toplam harcamaları üzerindeki oransal etkisinin daha yüksek olduğunu gösteriyor. Kalabalık haneler ise, yani altı ve daha fazla kişiden oluşan aileler, toplam harcamalarının yüzde 23,7'sini gıda ve alkolsüz içeceklere, yüzde 24,4'ünü konut ve kiraya, yüzde 18,1'ini ise ulaşıma yönlendirdi. Kalabalık ailelerin gıda harcamalarına daha fazla pay ayırması, artan nüfusun beslenme ihtiyacının doğal bir sonucu olarak yorumlanabilir. Ayrıca, bu hanelerde gıda israfına yönelik yapılan bir incelemede, en büyük payın yüzde 39,7 ile taze meyve ve sebze, bunu yüzde 32,5 ile ekmek ve yüzde 15,1 ile süt ürünlerinin takip ettiği belirlendi. Bu israf kalemleri, hem ekonomik kayıp hem de kaynakların verimli kullanılmadığına dair önemli bir gösterge olarak dikkat çekiyor.
